J.J. ROUSSEAU – HALK EGEMENLİĞİ VE EŞİTLİK
Rousseau, devletin ve yasaların kaynağının halkın kendisi olduğunu savunur. O dönem Fransa’da krallar ve aristokratlar her şeye karar veriyor halkın söz hakkı yoktu. Fakirler eziliyordu. Ona göre toplum sözleşmesinde egemenlik kişisel bir sınıfın değil tüm halkın ortak iradesiyle yani genel iradeyle belirlenir. Bu anlayışta tüm vatandaşlar yasama sürecine katılır ve kanunlar ancak ortak çıkar gözetiliyorsa geçerlidir. Rousseau’nun “genel irade” kavramı, çoğunluğun keyfi kararı değil toplumun ortak çıkarını ifade eder. (Bu modelde azınlık hakları da önemlidir) Örneğin bir ülkenin yasaları belli bir zümrenin çıkarına hizmet ediyorsa meşruiyetini kaybeder. Rousseau, bireylerin doğuştan eşit olduğu fikrini vurgular ve aristokratik ayrıcalıklara karşı çıkar. Örneğin ideal bir toplumda hiç kimse soya veya servete göre ayrıcalıklı olmaz ve herkesin sesi eşit sayılır. Eğer bir yasa ya da yönetim halkın çıkarına aykırıysa, halk doğrudan doğruya kendi iradesini kullanarak değişimi zorlar. Yani egemenlik kayıtsız şartsız halka aittir. Halk sadece seçim günü değil, her gün ve hep egemendir.
Bugün Rousseau’nun düşüncesi şu ilkelere dönüşebilir:
-Mahalle meclisleri ve yerel halk konseyleri
-Referandum mekanizmaları
-Seçilenlerin geri çağrılabilmesi (Recall)
-Katılımcı bütçe uygulamaları
-Her yurttaşın pratikte de eşit siyasal değeri
Örneğin: Bir şehirde yeni park mı yapılacak, yol mu genişletilecek? Kararı yalnızca belediye başkanı değil, o mahallede yaşayan halkta verir. Böylece yönetim süreci katılmacı bir sürece dönüşür.
MONTESQUİEU – KUVVETLER AYRILIĞI
Montesquieu, devlet düzeninin sağlıklı işlemesi için güçler ayrılığı ilkesini öne çıkarır. Yasama, yürütme ve yargı erklerinin ayrı organlarca paylaşılması despotizmi önler. Yasama halkın iradesini meclis çatısında temsil eder. Yürütme, seçilen hükümet halk adına işleri yürütür. Bağımsız yargı ise kanunları uygular. Ona göre, parlamento devleti en doğru kurum tasarımıdır çünkü kanun koyma yetkisini topluma verir. Örneğin, ulusal meclis vatandaşları temsil eder ve çıkar çatışmasını önlemek için kararları ortak akılla alır. Aynı şekilde yüksek mahkemeler devlet organlarından bağımsız çalışır ve adaleti sağlar. Böylece hiçbir güç tek başına sınırsız iktidara sahip olmaz. Montesquieu’nün idealinde devlet organları birbirini denetler ve dengeleyerek özgür bir sistem inşa eder. Montesquieu özgürlüğün yalnızca iyi niyetli yöneticilerle korunamayacağını ve güçlü kurumlara ihtiyaç olduğunu göstermiştir.
Günümüz İçin Anlamı
-Parlamento gerçek yetkili olmalı
-Bakanlıklar şeffaf çalışmalı
-Hâkim ve savcılar siyasi baskıdan uzak olmalı
-Sayıştay ve Tüm denetim kurumları tam bağımsız olmalı
-Medya özgürve denetleyici bir rol üstlenmeli
Örneğin : Bir bakan usulsüz harcama yaptıysa, meclis araştırma komisyonu kurar sonra bağımsız yargı soruşturur ve denetim raporları halka açıklanır.( Pratikte de teori gibi işler)
PROUDHON – SERVET YOĞUNLAŞMASINA TEPKİ VE EKONOMİK ADALET
Proudhon, ekonomik adaletin sağlanması için servetin tek elde toplanmasına karşı çıkar. “Mülkiyet hırsızlıktır” diyerekten emek vermeyen kazancın haksız olduğunu vurgulamıştır. Ona göre, toprak ve fabrika gibi temel üretim araçları spekülatif (fiyat hareketliliklerinden çıkarcılık) servete değil, çalışanların kullanımına verilmelidir. Proudhon, devletin ekonomide aşırı büyük rol oynamasını da istemez. Karşılıklı yardımlaşma temelli bir düzen önerir. Örneğin halk bankaları küçük çiftçilere faizsiz kredi verir ve işçi kooperatifleri kendi fabrikalarını yönetir. Böylece, kazanç emekle sınırlanır, ve geniş servet birikimi engellenir. Mülkiyet ve zenginlik adil paylaşım içinde tutulduğu için toplumdaki gelir uçurumu büyük ölçüde azalır. Mutualizm denen bir ekonomik model oluşturmuştur. Proudhon, özgür bireylerin gönüllü olarak çalıştığı bir ekonomide sosyal adaletin oluşacağına inanır. Proudhon tüm özel mülkiyeti reddetmekten çok, üretmeden kazanan tekelleşmiş mülkiyeti eleştirir.
Günümüz İçin Anlamı
-Tekelleşmeye karşı sert rekabet hukuku
-Boş tutulan konutlara yüksek vergi
-Aşırı servet yoğunlaşmasına karşı kademeli vergi
-Kooperatif işletmelerin teşviki
-Küçük esnaf ve çiftçiye faizsiz kredi desteği
-Çalışanlara şirket kârından pay
Örneğin: Bir ülkede beş şirket tüm market zincirlerini kontrol ediyorsa fiyatlar halk aleyhine yükselir. Proudhoncu modelde kooperatif marketler ve anti tekel yasalarıyla bu güç kırılır.
VOLTAİRE – BATIL ELEŞTİRİSİ VE ÖZGÜRLÜK
Voltaire; Aydınlanma Döneminin görece sert eleştirmenidir. Hurafelere karşı her zaman keskin sözlü olmuştur. Rasyonalitenin ve hoşgörünün toplumsal ilerlemenin temel unsurları olduğunu savunur. Ona göre, kilise ya da devletin dayattığı batıl inançlar aklı çalıştırmaz, insanları gaflete düşürür. Bu yüzden Voltaire, ifade özgürlüğünün ünlü bir destekçisidir. Otoriteyi eleştirir. Voltaireci bir yaklaşım, fikir tartışmasının önünün tamamen açık olması demektir. Halk, aydın düşünceli bir eğitim görür ve yanlış bilinen tüm tabular gerek mizah gerekse bilimsel gerçeklerle tartışılır. Dini, felsefi ve siyasi konularda sorgulamaya izin verildiği için insanlar akılcı kararlar alır. Sonuçta korkudan değil, vicdandan ve bilgiden beslenen özgür bir toplum doğar.
Akıl ve özgürlük demişken Kant’a da parantez açalım. Özgürlüğü sadece serbestlik olarak değil ahlaki sorumlulukla birlikte ele alır. Ona göre insan sadece istediğini yapan bir varlık değil doğruyu bilip ona göre davranmak zorunda olan bir varlıktır. Kant ahlakı kişisel çıkar ya da korkuya değil, evrensel ilkelere bağlar. Kant’a göre devlet de bu anlayışla hareket etmeli ve keyfi ve zulüm gösteren sistemler değil de hukuka bağlı olunmalıdır. Örneğin torpille işe girmek; hem ahlaki sorun hem hukuksuzluktur.
Şuana Uyarlarsak;
-Fikir açıklama özgürlüğü
-Akademik özerklik
-Sansürsüz medya
-Bilim temelli eğitim
-Mizahın cezalandırılmaması
-Devletin düşünceye değil suça müdahalesi
Örneğin: Bir gazeteci hükümeti eleştirdi diye cezalandırılmaz. Bir akademisyen farklı tez savundu diye susturulmaz. Bir sanatçı hiciv yaptığı için hedef gösterilmez. Olacak o Kadar gibi yayınlar devam eder.
CHARTİSTLER VE KİTLE DEMOKRASİSİ
Chartistler 19. Yy de İngiltere’de işçi sınıfının örgütlü demokrasi taleplerine öncülük etmiştir. Halk Bildirgesi adıyla yayımladıkları altı maddelik program, siyasetin tüm yurttaşlara açılmasını öngörüyordu. Bu talepler arasında o zamana göre çok ilerici olan; 21 yaş üstü her erkeğe oy hakkı, gizli oylama, vekil seçilme için mülk şartının kaldırılması, her seçim bölgesinin eşit nüfuslu seçmenle temsil edilmesi gibi ilkeler vardı. Chartistler kitlesel imza kampanyaları (milyonlarcaya ulaşan) ile halk hareketleriyle meclisi dönüştürmeye çalıştılar. İdeal modelde Chartist modeli, meclis sistemini genel katılımla işler hale getirir. Her vatandaş seçimlere katılır, temsilciler halka hesap verir, ve küçük bir azınlık bile siyasetten dışlanamaz. Zenginler ayrıcalıklı siyaset yapmaz. Böylece siyaset gerçek anlamda kitlelerin işi olur.
Günümüz İçin Anlamı
-Seçim barajlarının düşürülmesi
-Kampanyaların finansmanında şeffaflık
-Dijital halk oylamaları- E Devlet gibi projelerin genişletilmesi
-Milletvekili performans raporları
-Bağımsız seçim kurulları
Örneğin: Bir vekil seçimden sonra bölgesine belli bir süre uğramıyorsa veyahut seçim öncesi performans raporuna uymazsa vekilliği düşer. Ya da diyelim Eskişehir’de bir konut krizi çıktı. Mahalle meclisleri ihtiyaç raporu çıkarır. Şehir meclisi boş arsa ve konut stokunu belirler. Kamu Kooperatif Konut Kurumu uygun fiyatlı konut üretir. İnşaat işçi birlikleri ve mühendis odaları süreci yönetir. Bütçe halka açıklanır. Basın tüm süreci denetler. Sonuç olarak rant biter. Liberal modelden farkı piyasayı toplum yararına sınırlar. Otoriter modelden farkı ise gücü halka ve kurumlara dağıtır.
GUİLD SOSYALİZMİ VE EMEKÇİLERİN EKONOMİSİ
Guild sosyalizmi ekonominin çalışan birlikler (loncalar) eliyle yönetilmesini savunan bir sosyalist akımdır. Sanayi kuruluşları ve hizmet sektörleri ortaçağ loncaları gibi meslek gruplarının oluşturduğu demokratik kurullar tarafından idare edilir. Bunun sonucu olarak tüm sanayi, devlet denetimli ancak işçilerce yönetilen bir yapıya dönüşür. Örneğin tekstil, metal veya inşaat işçileri kendi loncalarını kurar sonra bu loncalar devletle sözleşmeli olarak üretim planı hazırlar. Kazançtan işçilere belirli bir pay ayrılır ve geri kalan kamusal hizmetlere yönlendirilir. Böylece patronlar aşırı kâr hırsıyla değil, toplumsal fayda ile hareket eder. Bu modelde yatırımlar halkın ihtiyaçlarına göre belirlenir. İşçiler emeğiyle ürettiklerinin kontrolünü ellerinde tutar. Guild sosyalizmi, büyük şirketçilik ile devrin kamuculuğu arasında bir köprü kurar ve ekonomiyi demokratikleştirir. Guild Sosyalizmi sdlınfs patron ile devlet bürokrasisi arasında üçüncü bir yol önermiştir: Çalışanların yönetimi.
Günümüz İçin Anlamı
-İşçi temsilcilerinin yönetim kurullarında yer alması
-Meslek odalarının üretim planına katılması ve çıraklık modelleri
-Stratejik sektörlerde kamusal koordinasyon
-Kooperatif fabrikalar ve kooperatif bankalar
-Çalışanların kârdan pay alması
Örneğin; Enerji sektöründe mühendisler, teknisyenler ve işçiler üretim hedeflerini belirleyen kurulda söz sahibi olur. Böylece karar yalnızca patron masasından çıkmaz. Çalışanlar kârdan katkı payı alır.
______________________________________________
KAYNAKÇA
Montesquieu- Kanunların Ruhu
Roussseau- Toplum Sözleşmesi
Proudhon Mülkiyet Nedir
Voltaire Candide ve seçme yazılar
Adnan Güriz- Sosyal Demokrasi İdeolojisi Phoneix Yayınları
Yüksel Taşkın -Siyaset Kavramlar Kurumlar ve Süreçler İletişim Yay.
