Mete Kaan Kaynar
Kredi kartı, adı üstünde bir itibar, güven (credit) belgesi; en azından, 1950’lerin ortasında ABD’de doğup kıta Avrupası’na yayıldığında tam da bu mantığa dayanıyordu. Dönemin ABD’sinde Diners Clup kartları bir borçlanma, borcu taksitlendirme, yaşamın kendisini finanse etme aracı değil, üst gelir gruplarının finans kurumları/bankalarla kurdukları bir güven ilişkisinin örgütlenme biçimi; parasızların değil, para taşımak istemeyenlerin kartıydı.
Tıpkı o uydurma hikayede olduğu gibi: Hamilton Credit Corporation’un umum müdürü Frank McNamara avukatı Ralph Schneider ve kankisi Matty Simmons ile felekten bir gece çalarlar. Sohbet, gıybet; derken sıra hesap ödemeye gelince McNamara bir bakar cüzdanını evde unutmuştur. Sosyeteye malamat olan n’açar McNamara, bir daha böyle bir rezillik yaşanmasın diye bu itibar kartlarını icat eder; yerseniz.[1]
Bu kartı kullananlar, harcamalarını anında ödemiyor; ancak belirli bir dönem sonunda borçlarını tam ve eksiksiz kapatmakla yükümlü oluyorlardı. Yok faiz, yok asgarî ödeme, taksitlendirme; bunlar yok. Çünkü kartı taşıyanlar bu kartı borçlanmak için kullanmıyorlar. Kart bir kolaylaştırıcı. Asıl işlevi, kişinin sahip olduğu ödeme gücünü daha esnek ve taşınabilir hale getirmek. Kart, bireyin ekonomik kapasitesini genişletmiyor; yalnızca o kapasitenin kullanım biçimini dönüştürüyordu.
Gel zaman git zaman, McNamara’nın itibar sistemi tam da bugün kullanageldiğimiz “Ali’nin külahını Veli’ye” ya da daha teknik ifadesiyle borç döndürme sistemine (revolving credit) doğru dönmeye başlar. Artık borcun tamamını kapatmak zorunlu değildir; yapılan harcamanın yalnızca küçük bir kısmını ödemek de yeterlidir. Kalan borç ise faiziyle birlikte bir sonraki aya devreder. İlk bakışta bu, kullanıcı lehine bir esneklik gibi görünür. Oysa bu esneklik, borcun doğasını kökten değiştiren bir mekanizmanın kapısını da aralayacaktır. Bankaya edilen borç, artık, geçici bir yükümlülük, bir kolaylık mekanizması, bir itibar göstergesi olmaktan çıkacak, süreklilik kazanmaya başlayacak; disiplin toplumun bir dişlisi haline gelecektir.
2000’lere gelirken Türkiye’de de kullanımı yaygınlaşan kredi kartı bu karttı. Asla bir itibar kartı olmadı. Borcu döndürme, yaşamı idâme ettirme kartı ola geldi hep. Nitekim Bankalararası Kart Merkezi (BKM) istatistiklerine göre, sadece 2026 yılının Ocak ayında kredi kartları ile 876 milyon defadan (aman dikkat lira değil) fazla işlem yapılmış; 16 küsur milyon defa nakit para çekmiş insanlar kredi kartlarından.[2] Tabii bu durum artık sadece Türkiye için geçerli değil; tüm dünyada kredi kartı bir borçlanma kartı haline geldi -ki Thomas A. Durkin ve Robert D. Manning de çalışmalarında benzer noktalara dikkatimiz çekmekteler.[3] Kredi kartları, harcamayı borç üzerinden sürdürülebilir kılan bir mekanizmadır artık. O kadar ki, diğer ülkeleri bilmem ama Türkiye’de “kredi” kelimesinin (latince ceredere’den batı dillerine geçer) itibar, güven, itimat anlamlarını bilen bile kalmadı; kredi denince artık bankadan çekilen borç anlaşılır oldu.
Borçlandırılmış insan, disiplin toplumu ve kredi kartı
Sanırım, kredi kartı denen çağdaş illeti disiplin toplumunun -Michel Foucault’nun[4] o meşhur gözetim, denetim ve normlara uyum mekanizmalarıyla sistematik biçimde şekillendiği modern toplum(umuz)- bir unsusu olarak düşünsek yanlış olmaz. Okul gibi kışla, fabrika gibi kredi kartlarıyla boynumuzdan bağlı olduğumuz finans-kapital kurumları da bizi disipline etmiyorlar mı?
Aslına bakarsanız Maurizio Lazzarato’nun Borçlandırılmış İnsan’ı [5]da benzer bir noktaya parmak basar. “Borc[u] bireysel ve kolektif öznelliklerin üretimine, denetimine ve yönetimine ilişkin bir güvenlik tekniği” olarak tanımlayan Lazzarato’ya göre borç, yalnızca ekonomik bir yükümlülük değil; aynı zamanda bir özne üretim biçimidir. Borçlu birey, yalnızca kazancını değil, geleceğini de taahhüt eder. Davranışlarını buna göre düzenler, risklerini buna göre hesaplar, hayatını buna göre sınırlar. Borçlu birey, yalnızca mevcut gelirine göre değil, gelecekteki ödeme yükümlülüklerine göre de hareket eder. Harcama kararları, yalnızca ihtiyaçlara değil, yaklaşan ekstreye, asgarî ödeme tutarına ve borcun sürdürülebilirliğine göre şekillenir. Bu nedenle borç, bireyin yalnızca ekonomik konumunu değil, davranış kalıplarını da belirler.
Türkiye’de kredi kartı tam da bu anlamda çalışır. Her ay gelen ekstre, yalnızca bir hesap dökümü değildir; aynı zamanda bir hatırlatmadır: ne kadar harcayabileceğini, neyi ertelemen gerektiğini, hangi sınırlar içinde kalman gerektiğini belirler. Minimum ödeme sistemi ise bu ilişkiyi kesintisiz kılar. Borç hiçbir zaman kapanmaz; yalnızca ötelenir, yeniden kurulur ve süreklileşir.
Borç sadece ekonomik bir şey değildir der Lazzarato, aynı zamanda ahlâkî (disipline edici, düzenleyici) bir ilişki, bir içsel kontrol mekanizması olarak da işelvseldir. “Geri ödeme yeterliliği insanın ahlaklılığının ölçüsüdür.” Der yazar; hoş işin ahlak tarafını boş verin. Siz ahlâksız olsanız da Findeks puanınız sizin kredi kredinizi (borçlanabilme riskinizi, ödeme geçmişinizi, kapitalizm nezdindeki gerçek itibarınızı) puanlayarak yeni alacaklılara muştular. Aslında tam bir Black Mirror dizisi değil mi? Borç, geleceği ipotek altına alır. Suçluluk ve yetersizlik hissi verir. Sıkmayın canınızı, siz öyle hissetmezseniz de Findeks size ne kadar yetersiz, kifayetsiz, itibarsız… olduğunuzu er geç hatırlatacaktır. Borçlandırılmış insan, Lazzarato’ya göre, kapitalizmin yeni biçiminin tanımladığı bir insandır: “…neoliberal ekonomi esasen geleceğe yönelmiş bir ekonomidir ve bu ekonomi, geleceği bugünün iktidar ilişkileri içinde denetim altına alır. Bu bağlamda borç, geleceğin bugüne indirgenmesinin aracıdır.” der yazar.
Bu noktada Foucault’nun disiplin toplumu analizleriyle Lazzarato’nun borçlandırılmış insan düşüncesi kol kola girer. Foucault’nun tarif ettiği disiplin mekanizmaları dışsal kurumlar üzerinden işlerken, Lazzarato’nun tarif ettiği borç ilişkisi, disiplinin içselleşmesini sağlar. Artık birey dışarıdan denetlenmez; kendi borcu üzerinden kendisini denetler.
Türkiye’de kredi kartının tarihsel olarak doğrudan borçlandırıcı bir model içinde yaygınlaşmış olması, bu mekanizmayı daha da görünür kılar. Taksitli alışveriş, asgari ödeme ve borcun devredilebilirliği gibi uygulamalar, borç ilişkisinin sürekliliğini sağlar. Bu süreklilik, borcun istisnai bir durum olmaktan çıkıp gündelik hayatın olağan bir parçası haline gelmesine yol açar.
Sonuç olarak kredi kartı, Türkiye’de hiçbir zaman yalnızca bir “ödeme kolaylığı” sunan araç olmamıştır. Aksine, daha en başından itibaren bireyi borç üzerinden tanımlayan ve bu borç ilişkisini süreklileştiren bir mekanizma olarak işlemiştir. Bu nedenle kredi kartını yalnızca finansal bir enstrüman olarak değil, bireyin davranışlarını düzenleyen ve onu belirli bir ekonomik rasyonalite içinde yeniden kuran bir disiplin tekniği olarak değerlendirmek gerekir.
Peki kredi kartı bir disiplin kartı, boynumuza geçirilmiş bir tasma ise hadi gelin bir bakalım kapitalizm kaçımızın boynuna kredi kartı tasmasını geçirmiş; kaçımız bunsuz yaşayamaz hale gelmişiz, hadi bir bakalım kapitalizm tasmamızı ne kadar sıkıyor.
Bir “disiplin kartı”nın gölgesinde yaşamak
Tablo 1 — Türkiye’de kart sayılarının tarihsel gelişimi
Dönem
Kredi kartı (milyon)
Banka kartı (milyon)
Ön ödemeli kart (milyon)
Toplam kart (milyon)
2021 yıl sonu
83,8
150,1
57,1
291,0
2022 yıl sonu
99,5
168,9
71,6
340,0
2023 yıl sonu
117,7
189,5
90,0
397,2
2024 yıl sonu
129,4
194,4
111,6
435,4
2025 yıl sonu
142,1
209,0
109,5
460,6
2026 Şubat
144,7
213,4
111,5
469,5
Kaynak: BKM Kart Sayıları
https://bkm.com.tr/kart-sayilari/
Tablo 2 — Kartlı ödeme tutarları
Dönem
Toplam kartlı ödeme (trilyon TL)
Kredi kartı (trilyon TL)
2022
3,7
2,95
2023
8,2
6,7
2024
15,8
13,3
Kaynak: BKM Yıllık Bültenler https://bkm.com.tr/istatistikler/
Tüketimin dili, borcun mekaniği: medya, reklam ve arzunun üretimi
Kredi kartının Türkiye’deki yerleşik işleyişini yalnızca bankacılık sistemi ya da bireysel tercihler üzerinden açıklamak mümkün değildir. Bu mekanizma, aynı zamanda arzuların nasıl üretildiği, ihtiyaçların nasıl tanımlandığı ve gündelik hayatın hangi dil üzerinden kurulduğuyla yakından ilişkilidir. 1990’lı yıllarla birlikte Türkiye’de özel televizyonların yaygınlaşması, reklam sektörünün hızla büyümesi ve tüketim kültürünün kitleselleşmesi, kredi kartının toplumsal dolaşımını belirleyen temel dinamiklerden biri haline gelmiştir. Bu dönemde medya yalnızca ürün tanıtan bir araç olmaktan çıkmış; tüketimi sürekli kışkırtan, arzuyu örgütleyen ve bireyin kendisini tüketim üzerinden kurmasını teşvik eden bir alan haline gelmiştir.[6]
Reklamın işlevi burada belirleyicidir. Reklam, bir ihtiyacı karşılamaktan çok, henüz var olmayan bir ihtiyacı kurar ve bu ihtiyacı bireyin kimliğiyle ilişkilendirir. Bir ürün, yalnızca kullanışlı olduğu için değil; belirli bir yaşam tarzını, bir statüyü ya da bir aidiyet duygusunu temsil ettiği için arzu edilir hale gelir. Bu süreçte tüketim, maddî ihtiyaçların karşılanmasından çok, sembolik anlamların dolaşıma sokulması üzerinden işler.
Türkiye’de kredi kartının yaygınlaşma süreci ile reklam ve medya alanındaki dönüşümün eşzamanlı ilerlemesi tesadüf değildir. 1990’lardan itibaren bankaların yürüttüğü agresif kart pazarlama kampanyaları, taksitli alışverişin teşvik edilmesi ve “şimdi al, sonra öde” mantığının normalleştirilmesi, tüketimi kredi üzerinden örgütleyen bir kültürün oluşmasına zemin hazırlamıştır. Bu dönemde kredi kartı, yalnızca bir ödeme aracı olarak değil, bir yaşam tarzının vazgeçilmez unsuru olarak sunulmuştur. Bankacılık sektörüne ilişkin çalışmalar, bu dönemde tüketici kredilerinin ve kredi kartı kullanımının, iç talebi artırmaya yönelik politikalarla birlikte büyüdüğünü göstermektedir.[7]
Bu süreç, bireyin tüketimle kurduğu ilişkiyi de dönüştürür. Artık tüketim, yalnızca gelirle sınırlı bir faaliyet olmaktan çıkar; krediyle desteklenen, ertelenmiş ödeme mekanizmalarıyla sürdürülen bir pratiğe dönüşür. Kredi kartı bu noktada kritik bir rol oynar: bireyin mevcut gelirinin sınırlarını aşmasını sağlar ve tüketimi gelecekteki kazançlara bağlar. Böylece tüketim ile gelir arasındaki klasik ilişki zayıflar; yerini borç üzerinden kurulan bir denge alır. Bu durum, yalnızca ekonomik değil, aynı zamanda kültürel bir dönüşümü ifade eder.
Sonuç olarak Türkiye’de kredi kartı, yalnızca bankacılık sisteminin bir ürünü değil; medya, reklam ve tüketim kültürüyle iç içe geçmiş bir mekanizmanın parçasıdır. Tüketim sürekli olarak teşvik edilirken, kredi kartı bu teşvikin maddi karşılığını mümkün kılar. Bu nedenle kredi kartı, yalnızca harcamayı kolaylaştıran bir araç değil; aynı zamanda harcama isteğini sürekli yeniden üreten bir sistemin finansal ayağıdır. Bu sistem içinde birey, yalnızca tüketen değil, aynı zamanda tüketmeye yönlendirilen ve bu yönlendirme doğrultusunda borçlanan bir özneye dönüşür.
İtibar kartından disiplin kartına: kredi kartıyla kurulan idame ettirilen hayatlar
Sonuç olarak kredi kartı, paranın yerini alan bir araç değildir. Borcun hayatın içine yerleşmesinin en görünür biçimidir. Peki sıradan insanlar bu hayata kendi rızalarıyla, hatalarıyla, tercihleriyle mi razı olurlar?
Mesele bence tam olarak da bu: Mecbur bırakıldığımız bir köleliği yaşıyoruz. Ayağını yorganına göre uzatamadığından için değil, yorgan her gün biraz daha kısaldığından ayaklarını sokacak yer bulamayan insanlar, kredi kartlarının getirdiği köleliğe -ne yazık ki- dünden razılar. Kredi kartıyla borç içinde yaşıyor insanlar; peki o olmasaydı?
Dayanışmayla, dostça ve hoşça kalın…
[1] Matty Simmons, The Credit Card Catastrophe: The 20th Century Phenomenon That Changed the World (New York: Barricade Books, 1995), 20–27
[2] https://bkm.com.tr/yerli-kredi-kartlarinin-yurt-ici-kullanimi/
[3] Thomas A. Durkin, “Credit Cards: Use and Consumer Attitudes, 1970–2000”, Federal Reserve Bulletin, 2000, https://www.federalreserve.gov/pubs/bulletin/2000/0900lead.pdf, Robert D. Manning, Credit Card Nation, Basic Books, 2000).
[4] Michel Foucault, Hapishanenin Doğuşu, çev. Mehmet Ali Kılıçbay, İstanbul: İmge Kitabevi Yayınları, 2019.
[5] Maurizio Lazzarato, Borçlandırılmış İnsanın İmali: Neoliberal Durum Üzerine Deneme, çev. Murat Erşen, İstanbul: Açılım Kitap, 2014.
[6] (Kozinets, Consumer Culture Theory, 2001; Bocock, Consumption, 1993)
[7] Yeldan, Küreselleşme Sürecinde Türkiye Ekonomisi, 2001; Özatay, Finansal Krizler ve Türkiye, 2011).
