Kur’an’ın iktisadi zihniyetin oluşumuna etkileri

Kur’an’ın iktisadi zihniyetin oluşumuna etkileri

Aralık 24, 2010 Fikir & Yazı 0 comments

Facebook Twitter Google+ LinkedIn Pinterest

Bir insan topluluğunda, değerlerin üretim, dağılım ve tüketimi ile ilgili etkinliklerin tümü, fazla harcamalardan, gereksiz masraflardan kaçınma idare etme; tasarruf, tutum(1) anlamlarına gelen “İktisat” sözcüğü, mutedil olma, dengeli olup her türlü aşırılıklardan sakınma ve nihayet, israfın zıddı olarak literatürümüzde kullanılmaktadır.


Ne var ki, kapitalist ekonominin yaygınlaşmasıyla birlikte bu kavram, “verimli üretim” ve madde ile zamanın rantabl olarak kullanımını da ifade eder olmuştur. Bu anlamıyla bakıldığında iktisad kavramı, insan yaşamının en verimli şekilde değerlendirilmesi diye tanımlanabilir. Diğer bir ifadeyle, insanın; dünya, çevre ve zamanla ilişkisini bir denge üzerine kurabilmesidir.(2) Yaratılış bakımından “medeni”, yani sosyal bir varlık olan insan, bu yapısının tabii bir sonucu olarak belli bir çevre içinde yaşamak zorundadır.(3)


İnsanın dünyasının oluşmasında bu çevre belirleyici unsurdur. Dünya kavramı, insanın eşya ile olan ilişkisinin çevre ve zaman koşullarında tayin edilmesi olarak ifade edilebilir.(4) İnsan bütün eylemlerini sözü edilen çerçevede gerçekleştirir. Ayrıca insan her bir eyleminin meşruiyetine kendisini inandırmak ister. İşte tamda bu noktada inanma ihtiyacı belirir ve iktisadi hayatta artık “din” ve “ahlak” gereksinimi zorunlu hale gelmektedir.(5)
 
Dinlerin ve ahlak sistemlerinin insana kazandırdıkları manevi değerler, insan eylemlerini sırf maddi eylemler olmaktan çıkarmışlardır. Özellikle semavi dinlerin getirdiği ahret inancı insanın eylemlerini ebedileştirmiştir. İktisat zihniyeti çerçevesinde ideolojılerin tesirinden de söz etmek mümkün olsa da bunların din ve ahlak gibi kalıcı tesirleri söz konusu değildir. Bir başka değişle “zihniyet” oluşturan faktörler olarak değerlendirilemezler.(6) Din ve ahlakın iktisad zihniyetini oluşturmadaki önemine değinen Max Weber’e göre insan eylemleri; doğrudur veya değildir yollu yargılayıcı motifler ile birlikte dinin ve ahlakın tesirine girmektedirler.(7)


İktisadi zihniyet ile dinin ilişkisi hususunda Ülgener’in şu değerlendirmesini aynen iktibas etmek istiyoruz: “Bir yanda dünya malının insanı Tanrı katından saptırma tehlikesi ve ona karşı zühde ve riyazet! Diğer yanda, hayatı velev en mütevazı çizgide sürdürmenin vazgeçilmez aracı olarak mal mülk edinme ve o yüzden de –yine vazgeçilmez olarak- dünya malı ile ilgi ve ilişki; İktisat ahlakı, din açısından, iki unsurun kah birine kah öbürüne ağırlık vermek suretiyle aralarını bulma yolunda harcanan gayretlerin bütünü olarak anlaşılabilir.”(8) Şimdi buraya bir virgül koyarak iktisadi zihniyetin oluşumunda kuranın etkileri nelerdir onu görmeye çalışalım.


Öncelikle şunu hemen belirtelim ki Kur’an’ın seslendiği ilk muhataplar hayatı alabildiğine sekülerleştirmiş bir toplumdu. Bu toplum, yaşamını “atalar geleneği” olarak algılamakta ve atalarından devraldıkları kabile adetlerini bir dünya görüşü olarak benimsemekteydiler. Bu dünya görüşünde; fert, toplum ve insan-evren ilişkisi tamamen yaşanılan hayatın gereksinimlerine göre düzenlenmektedir. Zira yaşam sadece bu dünya hayatından ibarettir. “Hayat ancak bu dünyadakidir. Ölürüz, yaşarız. Ama tekrar diriltilecek değiliz.”(9) “Hayat; ancak bu dünyada yaşadığımızdır. Ölürüz ve yaşarız. Bizi ancak Dehr (zaman) helak eder, dediler. Oysa onların bu konuda bilgileri yoktur. Başka değil, onlar sadece zannediyorlar.”(10) Toplumun sahip olduğu bazı değerlerde yine kabile mantığı içerisinde ve dünyevi sonuçları dikkate alınarak sürdürülmektedir. Örneğin, yiğitlik, misafirperverlik, cömertlik gibi bazı erdemlere son derece bağlı olmaları da bu kabildendir.(11) Seküler bir hayatın vazgeçilmez değerleri olan, mal, mülk, mevki, makam, şan-şöhret, evlat-kabile gibi öğeler cahiliye hayatında ön plana çıkmış  hayatın akışında ve algılanmasında belirleyici rol oynamıştır. Her şeyi içinde bulundukları “an” ile irtibatlandıran ve pragmatist bir yaklaşımla ele alan cahiliye toplumu, salt dünyevi olana değer vermiş ve onları anlamlı bulmuştur. Kısaca hayatın tamamını yaşanılan anın içine hapseden bir dünya görüşüne/zihniyetine Kur’an’ın  ilk inen ayetleri ve sureleri bu hayat anlayışı ve dünya görüşünün temel argümanlarını kökten sarsmaya yönelik mesajlarla seslenmiştir. Kur’an, seküler dünya görüşünün aksine Allah’a ve ahrete inanma ilkelerini mesajının merkezine alarak önce onların benimsemiş oldukları temel kabulleri, önyargıları etkili bir şekilde eleştirdi ve tam tersi bir dünya görüşüne sahip bir toplum inşa etti. Cahiliye toplumunda hiçbir karşılığı olmayan bu iki ilke kuranın oluşturmak istediği toplumun ise vazgeçilmez kavramlarıdır. Kur’an’ın oluşturduğu dünya görüşü ahret inancı üzerine bina edilmektedir. Mekki surelerde ısrarla ahretten öldükten sonra dirilmeden ve bu dünya yaşamında yapılanlardan ya da yapılması gerekirken yapılmayanlardan hesap sorulacağının bahsedilmesi bundandır. Kur’an; evren–insan ilişkisinde evrenin Allah’ın mülkü(12), insanın ise bu evren içinde geçici bir süre imtihan için yaşayan Allah’ın kulu, gerçek hayatın ise öldükten sonra ahret, yani öteki dünya olduğu inancını/ön kabülünü kendisine inananlara sunmaktadır.


Son tahlilde Kuran’a göre dünya hayatı; insanın seçerek değil, zorunlu olarak geldiği bir denenme yeridir ve bu hayatı ebedi bir ahiret hayatını kazanmak için yaşamak durumundadır. “Dünya ahiretin tarlasıdır” anlayışının arkasında vahyin bu yönlendiriciliğinin olduğunu söyleyebiliriz. “Dünya hayatı bir oyundan ve eğlenceden başka bir şey değildir”(13) , “Mal, çoluk-çocuk hepsi dünya hayatının süsleridir, asıl gerçek olan Allah katındaki Salih amellerdir”(14) vb ayetlerde verilen mesajlar, seküler toplumun tamamen yabancı olduğu değerlerdir. Kendi evlatlarını öldürmekten kaçınmayan bir toplumdan, her davranışından hesap vereceğini bilen bir toplum meydana getirmek kolay bir şey olmasa gerektir. Kur’an bir taraftan bu toplumun inanç temelinden yoksun dünya görüşünü sarsarken öbür taraftan da o arzu ve beklentilerini ebedi bir surette kazanabilecekleri ahret inancını onlara teklif etmektedir. Bu inanç dünyayı, ebedi ahret yurdunu kazanma yeri olarak algılamayı ve yaşamayı sunmaktadır. Kur’an’ın cahiliye toplumuna seslenişindeki tüm ifadeleri ve dünya hayatına dair ele aldığı konuları öncelikle bu toplumun sözünü ettiğimiz hayat anlayışıyla irtibatlandırarak ele almak gerekmektedir.

İnsanın, yaratılışı gereği hazır/peşin olanı gelecek olana tercih eden bir karakter taşıması(15), Kur’an’ın ağırlıklı olarak insanın bu zayıf noktasına yönelmesine neden olmuştur. Yani Kur’an’ın özellikle ahret inancına vurgu yapması insanın bu zaafı nedeniyledir. Yani insan içinde bulunduğu dünyanın cazibesine kapılarak, asıl yurdu olan ahret hayatını kaybetmesine sebep olabilir, bu ise insanın ebedi hüsranı demektir. İşte Allah, tarihe müdahale ederek insanı ebedi hüsrana düşmeme konusunda sürekli uyarmaktadır.


Bu ifade ettiklerimizden hareketle, Kur’an’ın; yedinci yüzyılın başında yaşamış olan bir kabile toplumunda, onların ateist hayat anlayışlarını değiştiren ve “her şeye hakim olan Allah’a” inanacakları bir dünyayı yaşamalarını sağlayacak mesajları ihtiva ettiğini söyleyebiliriz. Yani Kur’an, seküler ve ahiret inancından yoksun bir topluluğu, dünyevi yaşamlarını, ahiret hayatını kazanmaya endeksli olarak yaşamaya çağırmıştır. Bu nedenle Kur’an’ın genel muhtevasında, ahret vurgusu daha ağırlıklı olarak yer alır, dünya hayatı ve yaşamı ise yer yer aşağılanarak veya hafife alınarak, bir anlamda yerilerek ele alınır. Bu yaklaşım, İslam dininin oluşturmak istediği evrensel dünya görüşü olmasa gerektir. İlk indiği toplumun öncelikli problemlerinin dikkate alınmasının bir gereğidir. Bu nedenle biz, Kur’an’da yer alan söz konusu mesajlardan hareketle, her zaman ve her yerde geçerli bir dünya görüşünü ortaya koymamalıyız. Buna karşın mesajların, toplumun hayat algılamasına göre ayarlanması gerektiğini düşünüyoruz. Tam anlamıyla sekülerleşen bir toplumda ahiret vurgusuna ağırlık verilmesi gerektiği gibi, dünyanın tümüyle terk edilmesi anlayışına karşı da dünya hayatının önemini belirten mesajlara ağırlık verilmelidir. Bu ifademizi biraz daha genişletirsek; şayet Kur’an, sûfi gelenekte görülen “bir lokma bir hırka” dünya görüşünün hakim olduğu bir ortamda nazil olmuş olsa idi, şimdiki mesajları, yani, dünya-ahiret dengesiyle ilgili sunduğu mesajları, muhataplarının dünya görüşlerini dikkate alarak sunardı ve “terk-i dünya” anlayışına dayalı bir kulluğu eleştirirdi diye düşünüyoruz.

 

———————————

1. Büyük Larousse sözlük ve ansiklopedisi c.11 s.5619
2. Sabri Ülgener, Zihniyet ve Din: İslam, Tasavvuf ve Çözülme Devri İktisat Ahlakı, Der Y.
İstanbul 1981, s. 11-19.
3. İbn Haldun, Mukaddime, (terc: Zâkir Kadiri Ugan) M.E.B.Y. İstanbul 1986, I, 100.
4. Sabri F. Ülgener, Zihniyet ve Din, s. 31.
5. Sabri F. Ülgener, Darlık Buhranları ve İslam İktisat Zihniyeti, Mayaş Y. Ankara 1984, s.9.
6. Ülgener, a.g.e. s. 9.
7. Bkz. Ülgener, Zihniyet ve Din, s. 23.
8. Ülgener, Zihniyet ve Din, s. 24.
9. Mü’minûn, 23/37;
10. Câsiye, 45/24 ;
11. Toshihiko Izutsu, Kuran’da Dinî ve Ahlaki Kavramlar, (trc.
Selahattin Ayaz), Pınar Y., İstanbul tsz., s. 109-140.
12. Ali İmran,3/26
13. En’âm, 6/32.
14. Kehf, 18/46.
15. Kıyame,75/20,21

Facebook Twitter Google+ LinkedIn Pinterest

Yorumunuzu bırakın


İlgili Haberler