İnsanlığı ırk, milliyet ya da kültür gibi kategorilere ayırarak düşünmeye alışkınız. Oysa bilimsel açıdan insanlık soyağacı birbirine bağlıdır.
Konuştuğumuz dillere ya da ten rengimize bakılmaksızın, hepimiz, Yangtze Nehri kıyısında pirinç yetiştirmiş, Ukrayna’nın bozkırlarında atları ilk evcilleştirmiş, Kuzey ve Güney Amerika ormanlarında dev tembel hayvanları avlamış ve Büyük Keops Piramidinin yapımında görev almış ortak ataları paylaşıyoruz.”
İnsanlığın düşündüğümüzden çok daha sıkı biçimde birbirine bağlı olduğu fikri, ilk bakışta şaşırtıcı gelebilir. Oysa tarihsel ve genetik veriler, bu bağlantının sandığımızdan çok daha yoğun olduğunu gösterir.
Örneğin ünlü oyuncu Christopher Lee, soyunu doğrudan Charlemagne’a kadar izleyebilmişti. Ancak genetikçi Adam Rutherford’a göre bu durum aslında olağanüstü değildir. Avrupa kökenli insanların neredeyse tamamı zaten Charlemagne’ın torunlarıdır.
Bunun temel nedeni, insanlık soy ağacının doğrusal değil, iç içe geçmiş bir yapı göstermesidir. Aile ağacını geçmişe doğru takip ettiğimizde her kuşakta ataların sayısı katlanarak artar.
Bu durumda n’inci kuşakta 2 üzeri n kadar ata bulunur. Bu artış kısa sürede tarihsel nüfusları aşan sayılara ulaşır. Örneğin yaklaşık 800–1000 yıl öncesine denk gelen 33. kuşakta teorik olarak sekiz milyardan fazla ata ortaya çıkar. Bu sayı hem günümüz nüfusundan hem de o dönemde yaşayan insan sayısından fazladır.
Bu görünür çelişkinin çözümü, soy ağacının dallarının sürekli ayrılmamasında yatar. Zamanla farklı kollar yeniden kesişir ve aynı bireyler birden fazla yerde görünür. Yani soy ağacı giderek genişleyen bir yapıdan çok, kendi üzerine kıvrılan bir ağ gibidir. Bu nedenle uzak bir atanın aynı zamanda farklı bir koldan başka bir akraba olması mümkündür.
İnsanlık soy ağacının izini matematik yardımı ile hesaplamak
Bu iç içe geçmişlik önemli bir sonuca işaret eder. İnsanlar, sezgilerimizin düşündüğünden çok daha yakın akrabadır. 2004 yılında Massachusetts Institute of Technology’de Douglas Rohde liderliğinde yapılan matematiksel modellemeler, bugün yaşayan herkesin ortak bir ataya sahip olduğunu gösterir.
Bu en yakın ortak atanın MÖ 1400 civarında ya da daha yakın bir tarihte, hatta MS 55 dolaylarında yaşamış olması mümkündür. Yani Nefertiti döneminde, bugün tüm insanlığın soyunun dayandığı bir kişinin yaşamış olması oldukça olasıdır.
Daha da geriye gidildiğinde “genetik izonoktası” olarak adlandırılan bir noktaya ulaşılır. Bu kavram, ilk bakışta karmaşık görünse de aslında basit bir durumu ifade eder. O dönemde yaşamış bir insan ya bugün yaşayan herkesin atasıdır ya da hiç kimsenin atası değildir. Başka bir ihtimal yoktur. Yani bu noktadan sonra soy hatları tamamen birbirine karışmış, ayrışmış gibi görünen tüm kollar aslında ortak bir temelde birleşmiştir.
Bu tarihin sanılandan çok daha yakın olması dikkat çekicidir. Hesaplamalar bu dönemin yaklaşık MÖ 5300 ile MÖ 2200 arasına denk geldiğini gösterir. İnsanların Afrika’dan çıkışı ise çok daha eskiye, en az 120.000 yıl öncesine uzanır. Buna rağmen tüm soyların birleştiği bu noktanın görece yakın olması, insan topluluklarının tarih boyunca sürekli etkileşim içinde olduğunu gösterir.
Genetik aktarım kuşaklar boyunca oldukça hızlı gerçekleşir. Farklı topluluklar arasındaki evlilikler ve göçler, genlerin kısa sürede geniş coğrafyalara yayılmasına neden olur. Bu nedenle bugün bazı bölgelerde tamamen tek bir kökene dayanan bir genetik yapı bulmak neredeyse mümkün değildir.
Benzer bir durum Avrupa kökenli bireyler için daha da belirgindir. Bu grup için genetik izonoktası yaklaşık MS 1000 civarına kadar gelir. Bu da tarihsel olarak yaşamış bazı kişilerin soyunun neredeyse tüm bir kıtaya yayılmış olduğu anlamına gelir. Dolayısıyla belirli bir tarihsel figürden geldiğini söylemek istisnai değil, oldukça yaygın bir durumdur.
Sonuç Olarak
Burada önemli bir ayrımı netleştirmek gerekir. Soy bağı ile genetik miras aynı şey değildir. Bir insanın çok sayıda atası olabilir, ancak bu ataların hepsi genetik olarak iz bırakmaz. Çünkü her gen yalnızca tek bir ebeveynden aktarılır. Bu nedenle bazı atalar soy ağacında yer alsa da genetik olarak günümüze ulaşmaz. Yapılan hesaplamalar, yaklaşık 11 kuşak geriye gidildiğinde ataların yarısından daha azının genetik katkı sağladığını gösterir.
Buna rağmen genel tablo değişmez. Bugün insanlarda bulunan genlerin tamamı, geçmişte yaşamış ortak bir insan grubuna kadar izlenebilir. Bu da insanlığın düşündüğümüzden çok daha sıkı bir bağla birbirine bağlı olduğunu gösterir. Hiçbir birey tek bir kökene ya da izole bir soya ait değildir. Aksine, tüm insanlar tarih boyunca birbirine karışmış geniş bir insanlık ağının parçasıdır.
Bu yüzden bir dahaki sefere birisinin kraliyet soyundan geldiğini iddia ettiğini duyarsanız moralinizi bozmayın, siz de öylesiniz aslında hepimiz öyleyiz. Tüm bu fikir size çok garip geldiyse hepimizin birbirinden sadece 6 kişi uzakta olduğunu anımsayın.
Kaynaklar ve ileri okumalar
- Rohde, D., Olson, S. & Chang, J. Modelling the recent common ancestry of all living humans. Nature 431, 562–566 (2004). https://doi.org/10.1038/nature02842
- Derrida B, Manrubia SC, Zanette DH. On the genealogy of a population of biparental individuals. J Theor Biol. 2000 Apr 7;203(3):303-15. doi: 10.1006/jtbi.2000.1095. PMID: 10716910.
- Humans Are All More Closely Related Than We Commonly Think. Yayınlanma tarihi: Kaynak site: Scientific American. Bağlantı: Humans Are All More Closely Related Than We Commonly Think
