Ahmet Yaşaroğlu
Ülkede zaman zaman vatanı, milleti, devleti savunma adına bir milliyetçilik rüzgarı estiriliyor. Bu tür milliyetçiliğin ne ifade ettiğini biraz irdelemek gerekiyor. Öte yandan milliyetçilik ve yurtseverlik genellikle birbiriyle karıştırılan ve aynı anlama geldiği sanılan iki ayrı kavramdır ve bu farkın ne olduğunu da açıklığa kavuşturmak gerekiyor. Özellikle Mehmet Uçum yurtseverliğe yeni bir içerik verme hamlesi yapmışken bu zorunlu hale geliyor. Her kavramda olduğu gibi bu iki kavramın geçmişindeki tarihsel birikim, onları giderek birbirinden ayıran ve karşı anlamlar yükleyen bir yaşanmışlık zinciri bulunmaktadır. TDK sözlüğü milliyetçiliği “Maddi ve manevi açılardan millet ve ülkesinin çıkarlarını her şeyin üzerinde tutma anlayışı, ulusalcılık” olarak tanımlamaktadır. Aynı sözlük yurtseveri “Yurdunu ve milletini büyük bir tutku ile sevme” yurtseverliği ise “Yurtsever olma durumu, vatanperverlik” olarak tanımlamaktadır. Bu iki tanım arasında birinin milletle başlaması, diğerinin yurtla başlaması dışında hemen hemen bir anlam farkı bulunmamaktadır. Oysa bu iki kavram birbirinden çok faklı anlamlarla yüklüdür ve bu farklılık bütünüyle bu sözcüklerin tarihsel serüveni ile ilgilidir. Ama bu serüvene karakterini veren kavramların itici gücü değil, toplumsal gelişme ve bunları benimseyenlerin politik ve ideolojik konumlarıdır. Bu nedenle milliyetçilik -yurtseverliğe yaklaşan ulusal demokratik eğilimde olanları ayırarak ifade edersek- süreç içerisinde millet adına dışa bağımlılığa, koyu gericiliğe ve faşizme açılan bir kapı olma anlamı kazanırken, yurtseverlik ilericiliğe, bağımsızlığa, hümanizme ve giderek sosyalizme açılan bir kapı anlamına gelmeye başlamıştır.
Kuşkusuz milletin ve milliyetçiliğin ilerici bir rol oynadığı tarihsel bir dönem yaşanmıştır. Feodal parçalanmışlık içerisinde kapitalizmin gelişmesi, feodal parçalanmışlığa, aristokrasinin yönetimine, dinin etkisinin kırılmasına, kişisel bağımlılık ilişkilerine son verilmesine, pazarın ve ülkede yaşayan halkın birleştirilmesine sağladığı zeminle ilerici bir rol oynamıştır. Bu tarihsel ve toplumsal gelişmenin sonunda ulusal devletler şekillenmiştir. Sınıf mücadeleleri bu ulusal devletler içerisinde gelişmiş, işçi sınıfının birleşik mücadelesi için zemin hazırlanmıştır. Kapitalizmin gelişmişliğinden dolayı ilk ulusal devletler aynı zamanda emperyalizme dönüşen ilk devletlerdir ve onların artık ulus adına girişecekleri hiçbir olumlu eylem yoktur. Bu devletler emperyalist tekellerin ülke ve dünya çapında çıkarlarını savunma ve yaygınlaştırmalarının en güçlü aletleri durumundadırlar. Tıpkı Trump’ın, Biden’ın, Obama’nın vb. “Amerikan ulusu” adına yaptıkları her eylemin, attıkları her adımın Amerikan tekellerinin çıkarlarını temsil etmesi anlamına gelmesi gibi.
Gelişmiş kapitalist ülkelerin ve emperyalist ülkelerin milliyetçilik serüveni genel olarak böyleyken, bağımlı ülkelerin milliyetçiliği farklı bir yol izlemiştir. Bu ülkelerde milliyetçilik sömürgeciliğe ve emperyalizme karşı mücadele olarak ilerici bir anlam kazanmış, bu süreçler kapitalizmin çerçevesi dışına çıkmadan tamamlandığında ise görünüşteki siyasi bağımsızlık ekonomik bağımlılıkla perçinlenmiş, milliyetçilik giderek iş birlikçiliğin, emperyalizme bağımlılığın ürettiği faşizmin ideolojisi haline gelmiştir. Bu tür milliyetçilik; kurulu düzen ve devletin, onun politikalarının bağnazca savunulması, bunun “milletin çıkarları” ile temellendirmesi olarak anlam kazanırken, bu tutuma sahip iktidarlar emperyalistlerle, uluslararası tekellerle girilen ilişkileri -demagojik karşı çıkışları bir yana bırakırsak- milletin ve devletin “çıkarı” adına savunur ve bu gerici politikaları onaylarlar. Örneğin altın madeninin verdiği zarar, işçilerin ölmesi ülkenin ve devletin çıkarları adına mazur gösterilir, emperyalist tekeller savunulur. Bizde olduğu gibi bunların halka “yerli ve milli” politikalar olarak takdim edilmesi milliyetçiliğin dışa vurumlarından sadece biridir. Bunlara emperyalistlerle olan askeri ve siyasi ittifakları, onlara ödenen anapara ve faiz ödemelerini, işçi ve emekçilerin talan edilen emek güçlerini de eklemek gerekir.
Milliyetçilik; milletin sözde bir üstünlük adına tekelleşmesi, diğer milletler ve topluluklar aleyhine çıkarlarının savunulması, bitmez, tükenmez çıkar kavgalarının körüklenmesi, giderek tek bayrak, tek dil, tek devlet, tek vatan adı altında faşizme kapı aralanmasıdır. “Milletin çıkarına” sayıldığı sürece emperyalizmle iş birliği yapmak, onunla birlikte diğer halklar ve uluslar üzerine yıkıcı seferler yapmak milliyetçiliğin kara sayfaları arasındadır. Milliyetçilik bütün bu nedenlerden dolayı sadece ülke içiyle sınırlı bir ideoloji değildir. Diğer milletler ve halklar üzerinde egemenlik kurmak için çaba göstermek, silahlanmak ve müdahalelerde bulunmak, bütün bunları vatan ve millet adına savunmak milliyetçiliğin diğer boyutlarını oluşturur.
Oysa yurtseverlik bütünüyle başka değerleri ifade etmektedir. Ülkenin toprağının, suyunun, havasının, ormanının savunulmasını, ayırt etmeksizin bu ülkede yaşayan insanların iyiliğinin ve çıkarlarının bu soyguna ve talana karşı çıkmak olduğunu benimser ve bunları savunur. Yani bu ülkenin yer altı zenginliklerinin yağmalanmasına, toprağına, suyuna, ormanına zarar verilmesine karşı durmak, bu ülkede yaşayan farklı dinlerden, mezheplerden, uluslardan halkın özgürce ve kardeşçe yaşamasını, hep birlikte yaşadıkları toprakları korumaları, güzelleştirmeleri, ülkenin bağımsızlığının savunulması yurtseverlik anlayışının temelini oluşturur. Bugün ülkenin pek çok yöresinde yaşam alanlarını savunmak için direnen yerel halk yurtseverliğin iyi örneklerini vermektedir. Birbirine benzer gibi görünen bu iki kavramın ayrışmasını ve zıtlaşmasını somutlayan farklı gelişme yollarının kısa bir özetidir bu anlatılanlar.
Bütün bunları sınıflar düzeyinde anlamlandıracak olursak; üst sınıflar ve onların her türden savunucuları ve uşakları milliyetçiliğin çeşitli tonlarının temsilcileri iken, işçi sınıfı ve emekçi yığınlar, ezilen ve sömürülen kitleler bilincinde olsunlar ya da olmasınlar yurtseverliğin temsilcileri ve savunucularıdırlar. Bu da milliyetçilik ve yurtseverliği birbirinden ayıran temel bir ayrımdır. Bu konuları işlemeye devam edeceğiz.
