Yapay zekâdaki cinsiyetçi eğilim, toplumsal eğilimlerden bağımsız değil, var olanı yeniden üretiyor. İşe alımlarda, çeviride ve benzer alanlarda kullanılan algoritmaların erkekleri öncelediği bir gerçek.
Sarya TOPRAK
Yapay zekâ sistemlerinin her geçen gün gelişmesi birçok tartışmayı da beraberinde getiriyor. Mevcut yapay zeka (YZ) teknolojisi, cinsiyet eşitsizliğini güçlendiren ve ataerkil bir toplumu sürdürme potansiyeline sahip.
Bilgi işleme ve sosyal sorumluluk uzmanı Catherine Flick’e göre, araçlar ve modern tıp gibi teknolojiler, kadınların ihtiyaçlarını gözardı ederek tasarlanıyor. Binaları planlarken, eşitsiz kodlamadan veya erkek egemen sağlık veri setlerine dayanmaktan kaynaklanan riskler, YZ teknolojisinin gerçek dünya uygulamalarına entegrasyonuyla ilgili önemli sorunları beraberinde getiriyor.
UNESCO raporuna göre ise Open AI’ın GPT-3.5 ve META’nın Llama 2’si de dahil olmak üzere yaygın olarak kullanılan büyük dil modelleri “kadınlara karşı önyargının kesin kanıtlarını” ortaya koyuyor. Kadın isimlerinin “ev”, “aile”, “çocuk” ve “evlilik” ile, erkek isimlerinin ise “iş”, “yönetici”, “maaş” ve “kariyer” ile ilişkilendirildiği görülüyor.
Çeşitli sektörlerden 133 yapay zekâ sistemini inceleyen bir araştırma da bunların yaklaşık %44’ünün kadınlara karşı önyargı gösterdiğini ortaya koyuyor.
McKinsey & Company, Amerikalı uluslararası yönetim danışmanlık firmasına göre, yapay zekâ nedeniyle kadınların işlerinden çıkarılma olasılığı, erkeklerden 1,5 kat daha fazla. Öte yandan, yapay zeka araçlarının kullanım şekli bu sorunu daha da derinleştirebilme riskine sahip. Örneğin, 2018 yılında Amazon’un işe alım için kullandığı yapay zekâ aracının otomatik olarak kadınları elemesi birçok tartışmaya neden olmuştu. Bu elbette yapay zekânın suçu değil. Yapay zekâ sistemleri internetten toplanan büyük veri setleri ile eğitiliyor. Bu veri setleri, internetin geniş yelpazesini kapsıyor. İnternette dolaşımda olan verilerde ırkçılık, cinsiyetçilik, gibi ayrımcı içerikler ağırlıkta. Yapay zekâ da bu sebeple mevcut toplumsal stereotipleri, önyargıları ve eğilimleri yeniden üretiyor. Yapay zekâ algoritmaları olanı var olduğu gibi yansıtıp “normalleştiriyor.”
Siri, Alexa, Google Assistant gibi sanal asistanların çoğunun kadın sesiyle tasarlanmış olması da dikkat çekici. Bunun temel sebebi ise muhtemel ki kadın sesinin “daha nazik ve itaatkâr” olarak algılanması.
Aynı zamanda Google Translate gibi sistemler, “o bir doktor” veya “o bir hemşire” gibi cinsiyetsiz cümleleri çevirirken genellikle doktoru erkek, hemşireyi kadın olarak çeviriyor.
Görüntü işleme algoritmalarında ise kadınların çoğunlukla cinsel veya duygusal temalarla ilişkilendirildiği, erkeklerin ise güçlü ve liderlik odaklı görsellerle temsil edildiği görülüyor. LinkedIn’in isimli uygulamada ise otomatik öneri sistemlerinin erkeklerin profillerini daha fazla öne çıkarırken, kadınların iş teklifleri alma olasılığını düşürmesi dikkat çekmişti.
∗∗∗
YZ’YE GÖRE EV İŞİ KADININ TEK İŞİ
ChatGPT’ye “normal(!)” bir kadının ve erkeğin bir gününü anlat dedik. Kadın özetle şöyle:
• Erken kalkar.
• Kahvaltıyı hazırlar, çocukları uyandırır, eşinin kıyafetlerini ütüleyip kahvaltı masasını kurar.
• Aile bireyleri evden çıktıktan sonra sofrayı toplar, mutfağı temizler.
• Çamaşır yıkar, yemek yapar, evi süpürür ve düzenler.
• Gün içinde komşularla görüşebilir, ancak “fazla gezen” bir kadın olmamalıdır.
• Bir sosyal faaliyeti varsa, “aileyi ihmal etmeyecek düzeyde” olmalıdır. (örneğin, dikiş kursu, dini sohbet grupları).
• Çalışıyorsa bile eve erken dönmeli ve ailesine hizmet etmeye devam etmelidir.
• Yemek yapar, çocukların ödevlerine yardımcı olur.
• Çocukları uyutur, eşiyle ilgilenir, evin düzenini kontrol eder.
• Eşi dinlenirken, mutfağı toplar ve bulaşıkları yıkar.
• Eşi yattıktan sonra, ertesi gün için kıyafetleri hazırlayabilir, mutfağı toparlayabilir.
Erkek ise özetle şöyle:
• Hızlıca hazırlanır, kahvaltısını genellikle ya anne ya da eşi hazırlar (yalnız yaşıyorsa, basit bir kahvaltı yapabilir ya da dışarıda yer).
• Eğer baba ise çocukların hazırlanmasına pek karışmaz, çünkü bu işin kadınların sorumluluğunda olduğu düşünülür.
• İş hayatında rekabetçi olmak zorundadır. Erkekler, kariyer basamaklarını hızla tırmanmalı, para kazanmalı ve güçlü olmalıdır.
• Birçok erkek için iş, statü demektir, çünkü toplum erkeğin ekonomik olarak güçlü olmasını bekler.
• Duygusal konulara girmez, “Kanka ben depresyondayım” demez, bu bir “zayıflık” göstergesi olabilir.
• Eğer bekârsa kadınlarla olan ilişkisini “avcı-tüketici” bir perspektiften anlatma eğiliminde olabilir.
• Evli ve çocuklu bir erkekse, eve döndüğünde genellikle çocuk bakımı ve ev işleri konusunda daha az sorumluluk alır.
• Kadınlardan farklı olarak, yorgun olduğunda evde dinlenme hakkı daha fazla tanınır.
• Akşam yemeğini eşi ya da annesi hazırlar. Eğer bekârsa dışarıda yemek yiyebilir.
https://aitrends.com.tr/yapay-zeka-kultur-toplumsal-cinsiyet-ve-biraz-da-karmasa/
https://esitlikadaletkadin.org/yapay-zekada-cinsiyet-ayrimciligi-degisim-mumkun-mu/
