‘Bu koşullarda meşru bir referandum olmaz’

Uluslararası PEN Başkanı Jennifer Clement, cezaevindeki yazar ve gazetecilere destek için gittikleri Silivri Cezaevi yolunu, inceden karın yağışını roman cümleleriyle anlatıyor. Norveçli Eugene Schoulgin, 90’larda Türkiye’ye gelip işkence mağdurlarıyla görüşmüş, dünyanın her yanına dağılmış cezaevindeki yazarları dert edinerek, başkan yardımcılığı yaptığı Uluslararası PEN’de bu konuda görev almış bir yazar. Schoulgin, “Bir lokma mizah duygunuz varsa, bu absürtlüğe gülersiniz. Çok tehlikeli kişilermişiz gibi muamele gördük, kendimizi mühim hissettik” diyor. Ağır silahlı jandarmalar üç kez durdurup pasaportları kontrol etti evvelsi gün, saatlerce beklemek zorunda kaldılar. O günden geriye kalansa, uçsuz bucaksız bir boşluğun önünde karlı bir grup fotoğrafı; fona cezaevini almak yasak çünkü.

Eski başkanlar, başkan yardımcıları, ülke başkanları ve yönetim kurulu üyeleri ile Uluslararası PEN, neredeyse yüz yıllık tarihinin en güçlü temsiliyetiyle Türkiye’deydi. Bunu sevinmemiz mi gerekli, üzülmemiz mi, karışık. 12 ülkeden gelen 23 kişilik heyetin, iki günü Ankara’da olmak üzere bu beş günlük ziyaretinin temel konusu sayısı 150’yi geçen tutuklu yazar ve gazeteciler, OHAL koşullarında iyice ufalanmış ifade özgürlüğü meselesiydi. Bu güçlü katılım bir yandan PEN tarihi için olağan ama bir yandan da Türkiye’deki durumun vahametini gösteriyor. Hakikaten tarihi bir ziyaret. İlk PEN seferiyse 1985’te Harold Pinter’ın sıkıyönetim gölgesinde yaptığı olmuştu.

Hakikatin tekeli

Kanadalı yazar, felsefeci John Ralston Saul, 1974’te daha 20’lerindeyken ve Türkiye hakkında pek de bir şey bilmezken bir grup arkadaşıyla gelmiş ilk kez buralara. Büyük Batı kentleri dışında o zamanın Diyarbakır’ı, gölünde yüzdüğü Van, Ahtamar aklından çıkmamış. Bu da unutulacak hikâye değil, Alanya’da kaldıkları sahil otelinde Kıbrıs’ta görevli pilotların da kalışını, harekât yüzünden Alanya’yı bir hafta terk edemeyişlerini anlatıyor. PEN başkanı olduğu dönemde de Türkiye’ye geldi ama bu beş günün yeri ayrı. Hafızasına kaydettiği en mühim anı soruyorum; Türkân Elçi’nin konuşmasını anıyor. Şaibeli ölümü hakkıyla soruşturulmayan Diyarbakır Baro Başkanı Tahir Elçi’nin kol saatinden söz etti konuşmasının bir yerinde Türkân Elçi. Ölümünden dört saat sonra duran, camında katillerin yüzünü aradığı saat… Bu konuşma, Can Dündar’ın eşi Dilek Dündar’ın kendisini ülkesinde neden “rehine” gibi hisettiğini, özgürlüğüne yeni kavuşan yazar Aslı Erdoğan’ın her şeyin devletin “hakikatin tekelini” elinde bulundurmak arzusundan kaynaklandığını söylediği, tutuklu Cumhuriyet çalışanlarının eşlerinin de bulunduğu toplantı aynı zamanda.

OHAL’de referandum

PEN’in hem Türkiye hem bir dönem yaşadığı İngiltere şubelerinde aktif görev yapan Kürt yazar, avukat Burhan Sönmez, bu büyük ziyaretten kısa süre önce de Uluslarası PEN’in yönetim kuruluna seçildi. Sönmez, yazarlar, gazeteciler, tutuklu yakınları, yayıncılarla birlikte siyasileri, muhalefet temsilcilerini, uluslararası yargıçları içeren bir dizi yoğun görüşmeyi anlatıyor. Hem sorumlular nezdinde mesajlarının doğru yere gittiğini, hem de mağdurlara dayanışma dileklerinin ulaştığını düşünüyor; “Onları yalnız bırakmayacağız” diyor.

Referandum, ifade özgürlüğü çerçevesinde kendiliğinden meseleleri olmuş. 15 Temmuz sonrası PEN olarak demokratik yolla seçilmiş hükümete desteklerini iletmişlerdi ama darbe girişimi sonrası ifade özgürlüğüne dair kaygılarını da hiç gizlemediler. John Ralston Saul, siyasilerle görüşmelerinde ısrarla şunu vurguladıklarını söylüyor: Olağanüstü hal koşullarında muhaliflerin hapsedilerek, medyaları kapatılarak söz haklarının, özgür tartışmanın kısıtlandığı bir ortamda adil bir referandum mümkün değil. “Bu koşullarda meşru bir referandumun dünyada örneği yok” diyor Ralston Saul, “Siyasi bir pozisyon aldığımız için değil, PEN olarak yüz yıldır aynı yerde durduğumuz için söylüyoruz bunu.”