Meltem CAN
Eğitim sistemi, modern toplumun en temel kurumsal yapılarından biri olarak yalnızca bilgi aktaran bir alan değil; aynı zamanda bedeni, zamanı ve davranışı düzenleyen bir iktidar mekanizması. Michel Foucault’nun “biyopolitika” kavramı çerçevesinde düşünüldüğünde, okul, yaşamın erken evrelerinden itibaren bireyi disipline eden, onu itaatkâr, verimli ve ölçülebilir hale getiren bir mikro-iktidar alanı olarak işlev görür.
Foucault’ya (1975) göre modern iktidar, bireyi doğrudan baskı altına almak yerine, onun yaşamını, bedenini ve üretkenliğini yönetmeyi hedefler. Bu iktidar biçimi, biyopolitika olarak tanımlanır. Okul, bu biyopolitik düzenin en erken ve en etkili uygulama alanlarından biridir. Çocuğun bedeni; oturma biçimi, sessizlik kuralı, teneffüs süresi ve not sistemi gibi normatif araçlar aracılığıyla düzenlenir. Bu düzenlemeler, iktidarın bedensel düzeyde içselleştirilmesini sağlar ve bireyin kendi üzerinde denetim kurmasına zemin hazırlar. Foucault’nun “görünmez disiplin” olarak adlandırdığı mekanizmalar, okulun gündelik pratiklerinde sürekli yeniden üretilir. Öğrenci, otoriteye doğrudan maruz kalmadan, normlara uymaya yönlendirilir. Bourdieu’nün (1977) habitus kavramıyla ifade ettiği üzere, bu süreç bireyin davranışlarını ve düşünme biçimlerini toplumsal yapıya uygun hale getirir. Althusser’in (1971) “ideolojik aygıt” olarak tanımladığı okul ise, bireyin ideolojik olarak biçimlendirilmesini sağlar; çocuk, hem bedeniyle hem zihniyle iktidar ilişkilerinin bir ürünü haline gelir.
Disiplin mekanizmaları; bedeni uysallaştırır, davranışları ölçer ve zamanı düzenler. Böylece okul, modern iktidarın görünmez ama sürekli işleyen laboratuvarına dönüşür.
________________
Kaynakça
Althusser, L. (1971). Ideology and Ideological State Apparatuses. In Lenin and Philosophy and Other Essays. London: New Left Books.
Bourdieu, P. (1977). Outline of a Theory of Practice. Cambridge: Cambridge University Press.
Foucault, M. (1975). Surveiller et punir: Naissance de la prison. Paris: Gallimard.
Foucault, M. (1976). La volonté de savoir. Paris: Gallimard.
