ANA SAYFA | SERBEST K├ľ┼×E | Sezai Karako├žÔÇÖun Sultan Ahmet ├çe┼čmesi ┼×iirinde Tarih


Sezai Karako├žÔÇÖun Sultan Ahmet ├çe┼čmesi ┼×iirinde Tarih

Mehmet Sait ÇAKAR yazdı...

 

Payla┼č

08.09.2012 / 15:07


SULTAN AHMET ÇE┼×MES─░

Su yerine süs ak─▒yor
Deliklerinden
E─čilmi┼č ölümsüz ince bilekli
Cariyeler bak─▒yor

Derinlerden geliyor sesleri

Önünde dokuz minare
Aynalar kadar ayd─▒nl─▒k yüre─či
Kilise öte yan─▒nda yara bere
─░çinde kendini sessiz bir olu┼ča b─▒rak─▒yor

De─či┼čtiriyor deri

Tramvay─▒n kö┼čeleri sar─▒d─▒r
Ortas─▒nda oturmu┼č mesut bir sa─č─▒r
Bütün gün türkü ça─č─▒r─▒r
Erir çe┼čmenin iki göz bebe─či

Ben o kanl─▒ k─▒zg─▒n
Gözya┼člar─▒y─▒m çe┼čmenin

Sezai Karakoç, ┼×iirler III, körfez/┼čahdamar/sesler, Dirili┼č y. ─░st 1996, s.81

35 ya┼č─▒nda bir adam olan ben, 23 ya┼č─▒nda bir ┼čairin yazd─▒─č─▒ ┼čiirin konusunu yerinde incelemek üzere Sultanahmet Çe┼čmesi’ne gittim. Eski bir Bizans çe┼čmesinin üzerine yapt─▒r─▒ld─▒─č─▒ kaydedilen bu çe┼čme, Osmanl─▒ sanat─▒n─▒n Bat─▒ etkisine aç─▒k hale geldi─či Lâle Devri’nde moda olan geni┼č saçakl─▒ meydan çe┼čmelerinden biri. Bir sanat eseri, yap─▒ld─▒─č─▒ dönemin siyasetinden ba─č─▒ms─▒z ele al─▒namaz. Daha çok Osmanl─▒ burjuvazisinin meydanlarda, mesire alanlar─▒nda boy gösterdi─či Lale Devri’nde Sultan III. Ahmet, devrin ba┼č mimar─▒ Kayserili Mehmed A─ča’ya bu tarzda üç büyük meydan çe┼čmesi yapt─▒rm─▒┼č. Di─čer ikisinden biri Üsküdar iskelesine yak─▒n Sultan Ahmet Çe┼čmesi, di─čeri K─▒l─▒ç Ali Pa┼ča Camii yan─▒ndaki Tophane Çe┼čmesi. Bu çe┼čmeler, Klasik Osmanl─▒ mimarisinden Bat─▒ mimarisine geçi┼č döneminde yap─▒lm─▒┼člar. Yar─▒ yerli, yar─▒ Bat─▒l─▒ (barok, rokoko) özellikler gösteriyorlarm─▒┼č.

Dili sade, ifadeleri aç─▒k bu ┼čiir, ┼čekil bak─▒m─▒ndan Sezai Karakoç’un hece ┼čiiri etkisindeki serbest ┼čiirlerinden biri… K─▒talarla + ziyade m─▒sralarla kurulmu┼č bu ┼čiirde düzensiz kafiyeler var: “ak─▒yor / bak─▒yor / b─▒rak─▒yor”, “minare / yara bere”, “sesleri / deri”, “yüre─či / göz bebe─či”, “sar─▒d─▒r / sa─č─▒r / ça─č─▒r─▒r”.

─░stanbul çe┼čmeleri aras─▒nda en ihti┼čaml─▒ olan─▒, bu ┼čiire konu olan Topkap─▒ Saray─▒’n─▒n kap─▒s─▒ndaki Sultanahmet Çe┼čmesi oluyor. ─░talyan yazar Edmondo De Amicis, iki ciltlik Costantinopoli adl─▒ kitab─▒nda (─░stanbul 1874 ad─▒yla çev. Prof. Dr. Beynun Akyava┼č, TTK y.) bu çe┼čme için “─░nsan elinin oyup i┼člemedi─či yer kalmam─▒┼čt─▒r. Zarâfet, sab─▒r ve servetin harikas─▒d─▒r. Hiç ┼čüphesiz billûr bir fânus alt─▒nda korunmaya de─čer. Bu e┼čsiz koca p─▒rlanta ilk günü kimbilir nas─▒l parl─▒yordu! Onu bir defa görmek, hayâlinin ölünceye kadar hâf─▒zadan silinmemesi için yeterlidir...” diyor.

Yan─▒na gitti─čimde çe┼čmenin (billûr bir fânusla de─čilse de) metal bir çitle çevrelendi─čini gördüm. Hakikaten çe┼čme bedeninde insan elinin oyup i┼člemedi─či bir yer kalmam─▒┼č. Böylece ┼čiirin ilk iki dizesinde an─▒lan yarg─▒ya ula┼č─▒yoruz: “Su yerine süs ak─▒yor deliklerinden”. 1956’da yaz─▒lan bir ┼čiir bu. Muhafazakâr alg─▒n─▒n hakl─▒ tepkisine yol açacak biçimde tarih katliam─▒n─▒n yap─▒ld─▒─č─▒ y─▒llardan bir y─▒l bu. Çe┼čmenin sular─▒ akm─▒yor. Her dörtkenar─▒ on metre kadar olan yüz metrekarelik bu ölü ta┼č y─▒─č─▒n─▒ yap─▒da canl─▒, su gibi ak─▒┼čkan olan ┼čeyler sadece süslemeler oluyor: Kabartmalar, tezyinatlar ve devrin ünlü bir ┼čairine ait aynal─▒klardaki beyitler…

Çe┼čme, saray─▒n kap─▒s─▒nda. “Devlet-i ebed-müddet”in çe┼čmesi. Çe┼čmeye e─čilmi┼č ölümsüz ince bilekli cariyeler, çe┼čmeyi saray─▒n kulland─▒─č─▒na dair birer i┼čaret oluyor. “Göz” ile “çe┼čme” kelimesi aras─▒nda da tenasüp var. “Çe┼čm” Farsçada göz demek malum. Çe┼čme kurnas─▒na “göze” de denir Anadolu Türkçesinde. Ayr─▒ca ┼čiirin son iki dizesiyle ilk iki dizesi aras─▒nda anlamca tezat olu┼čtu─ču da söylenebilir.

“Önünde dokuz minare” hangileri oluyor? H─▒mm... Çe┼čmenin önünde alt─▒ minareli Sultanahmet ve dört minareli Ayasofya camileri var. (Günümüzün muhafazakâr burjuvazisinin Sultanahmet Camii arkas─▒nda yükseltti─či gökdelen siluetleri buradan görünmüyor.) Buradan bak─▒l─▒nca, Mimar Sinan’─▒n Ayasofya için yapt─▒─č─▒ ikiz bodur minarelerden biri, Ayasofya gövdesinin arkas─▒nda kal─▒yor. Görünen dokuz minare, ─░slam’─▒ simgeleyecek elbette. Profil aç─▒s─▒ndan minareler, camilerden daha ziyade ─░slam’─▒ temsil ediyorlar çünkü. Ve “Kilise öte yan─▒nda yara bere içinde” kalm─▒┼č. Sezai Karakoç’un dü┼čüncesinde ─░slâm-H─▒ristiyanl─▒k, Do─ču-Bat─▒ kar┼č─▒la┼čt─▒rmas─▒ hep vard─▒r ve Karakoç, her konuda H─▒ristiyan Bat─▒’ya kar┼č─▒ Müslüman Do─ču’yu savunan bir yazard─▒r. Do─ču’nun geri kalm─▒┼čl─▒─č─▒n─▒ neredeyse sadece Bat─▒ sömürüsüne ba─člar. H─▒ristiyanl─▒k ile ilgili ele┼čtirel dü┼čüncelerini yaz─▒lar─▒nda ve baz─▒ dizelerinde (bkz: Taha’n─▒n Kitab─▒ – Doktorun Kar┼č─▒s─▒nda) dile getirir.

Sultanahmet Çe┼čmesi’nin öte yan─▒ndaki kilise hangisi oluyor? Acaba Ayasofya m─▒ yoksa hemen yak─▒nda, Topkap─▒ Saray─▒ surlar─▒n─▒n içinde kalan Aya ─░rini mi? ─░kincisi için bir delil bulamad─▒m; Ayasofya olmas─▒ için elde birkaç malzeme var: Hem yara bere içinde kendini sessiz bir olu┼ča b─▒rakan hem de deri de─či┼čtiren Ayasofya… Artemis tap─▒na─č─▒ kal─▒nt─▒lar─▒ üzerine üç farkl─▒ zamanda üç kere in┼ča edildi─či kaydedilen Ayasofya; s─▒ras─▒yla kilise, cami ve müze olarak kullan─▒lm─▒┼č. Üç kez deri de─či┼čtirmi┼č oluyor. Restorasyonlarla da sürekli deri de─či┼čtiriyor. Fakat ─░stanbul’a henüz gelmi┼č genç bir ┼čairin bunlar─▒ kastetti─či akl─▒ma yatm─▒yor. Minarelerin temsil etti─či ─░slam’─▒n gelece─činin aynalar kadar ayd─▒nl─▒k oldu─čunu, buna kar┼č─▒l─▒k kilisenin temsil etti─či H─▒ristiyanl─▒k dininin yara bere içerisinde kald─▒─č─▒n─▒ dile getiriyor as─▒l. Minare önünde, kilise öte yan─▒nda. ─░slam için “Aynalar kadar ayd─▒nl─▒k yüre─či” deniyor. Aynalar, nesneyi oldu─ču gibi yans─▒t─▒rlar. Ayna benzetmesi bu yüzden kurulmu┼č olabilir. Fakat Müslümanlar vak─▒ay─▒ oldu─ču gibi yans─▒t─▒yorlar m─▒?

Sezai Karakoç’un bütün ┼čiirlerini toplad─▒─č─▒ Gün Do─čmadan adl─▒ eserinde geçti─čine göre bu ┼čiir 1956 güzünde yaz─▒lm─▒┼č. Oysa bir sene önceki güz mevsimi insanl─▒k ad─▒na hat─▒rlanmal─▒: 6-7 Eylül 1955 olaylar─▒nda, dünya kamuoyunda “Müslüman Türk”ü temsil eden Türkiye Cumhuriyeti devletinin özel güçleri, bir komplo tertip ederek gözü dönmü┼č milliyetçilere Türkiye’deki Rum H─▒ristiyanlar─▒n mal varl─▒─č─▒n─▒ talan ettirmi┼čti! Öldürülen insanlar─▒n yan─▒ s─▒ra birçok gayrimüslim kad─▒n tecavüze u─črad─▒, say─▒s─▒z ev ve i┼čyeri talan edildi, maalesef ─░slâm ve Türklük ad─▒na ─░stanbul’daki 73 Rum Ortodoks kilisesinin tamam─▒ ate┼če verildi! Hal böyleyken, o dönemde ─░slam ad─▒na bu zulme de─činmek, yetinmeyip kar┼č─▒ ç─▒kmak, Hazreti Ömer adaletine uygun olabilirdi. Anlat─▒lan ┼ču ki, Halife Ömer’in ordular─▒ Kudüs’ü fethettiklerinde o, daha önceden azat etti─či kölesiyle birlikte yoldayd─▒. Bir tane develeri vard─▒ ve ona s─▒rayla biniyorlard─▒. Derler ki Kudüs’e ula┼čt─▒klar─▒nda s─▒ra köleye gelmi┼č ve Hazreti Ömer, yayan girmi┼č Kudüs’e. H─▒ristiyan mabedini gezerken namaz vakti ermi┼č ama teklif edildi─či halde kendisi orada namaz k─▒lmay─▒ reddetmi┼č. H─▒ristiyan din adam─▒na durumu nezaketen aç─▒klam─▒┼č: “Burada namaz k─▒ld─▒m diye gelecekteki Müslümanlar bu mabedi sizden gasp edebilirler…” Sezai Karakoç’un 1915 olaylar─▒na, 6-7 Eylül olaylar─▒na; Dersim, Mara┼č katliamlar─▒na dair sarih sözler söylemesi, tarihin yarg─▒s─▒ aç─▒s─▒ndan, ─░slamc─▒l─▒k ak─▒m─▒n─▒n gelecek zamanlara verece─či s─▒nav aç─▒s─▒ndan iyi olabilirdi. “O gün kasabada / O gün kasaba / O gün kasap” diye sistemin zulmünü yazabilen bir ┼čairden, “Ey Müslüman, ─░slam’─▒ öyle ya┼ča ki, seni öldürmeye gelen, sende dirilsin!” cümlesi slogan olan bir Müslüman dü┼čünürden bunu beklememiz yad─▒rganmamal─▒.

As─▒l derdimizi b─▒rak─▒p sadede dönelim. Evet, ┼čiirde “çe┼čme” ile Osmanl─▒, “minare” ile ─░slâm, “kilise” ile H─▒ristiyanl─▒k kastediliyor. Bu üç eserin her üçünün de sanat tarihinde önemli birer yeri var. Tarihi birer eser olan çe┼čmeden, minareden ve kiliseden sonra ┼čiire pat diye “tramvay” kelimesi giriyor. Bu da Türkiye halklar─▒n─▒n yoluna birden bire ç─▒kar─▒lan modernizme kar┼č─▒l─▒k geliyor olmal─▒. O y─▒llarda tramvaylar─▒n kö┼čeleri sar─▒ m─▒yd─▒? Milli ┼×ef’in treni beyaz m─▒yd─▒? Bilemiyoruz. Ama “ortas─▒nda oturmu┼č mesut bir sa─č─▒r” ifadesi, ilk bak─▒┼čta Milli ┼×ef’i and─▒rm─▒yor da de─čil hani. Tramvay─▒n makinisti önde, tam ortada oturur. Bu ┼čiirin yaz─▒ld─▒─č─▒ tarihte ─░smet Pa┼ča iktidarda de─čildi ama mesuttu: “Biz iktidarda olmasak da muktediriz!” ya da dönemin muktedirlerine söyledi─či “Sizi ben bile kurtaramam!” sözleri ona ait, malum. Cumhuriyet’in ikinci adam─▒, çe┼čmenin tarihine sa─č─▒r ve bütün gün ça─č─▒rd─▒─č─▒ bir türkü var. (Osmanl─▒c─▒ ┼čair, tarihe duyars─▒z olan Cumhuriyet söylemini küçümsemek için, duyars─▒zl─▒kla suçlamak anlam─▒nda “türkü ça─č─▒rmak” ifadesini kullan─▒yor gibi: “El elin e┼če─čini türkü ça─č─▒rarak arar.”) Bu resmi söylem, bu türkü, Osmanl─▒’y─▒ temsil eden çe┼čmenin iki gözbebe─čini eritiyor. Bu iki gözbebe─činin birinden kanl─▒, di─čerinden k─▒zg─▒n gözya┼člar─▒ dökülüp ┼čairin bu ┼čiirindeki duyarl─▒─č─▒n─▒ olu┼čturuyorlar. Bu tarih talan─▒ndan geriye Osmanl─▒ dönemini idealize eden ┼čairin k─▒zg─▒nl─▒─č─▒ndan ba┼čka bir ┼čey kalm─▒yor.

(Bu yaz─▒, Tütün Dergisi’nin Mart-Nisan 2012 dönemini kapsayan 74. say─▒s─▒nda yay─▒mlanm─▒┼čt─▒r.)


   
 

D─░─×ER SERBEST K├ľ┼×E HABERLER─░

 

ED─░T├ľR├ťN SE├çT─░KLER─░

Mara┼č Anmalar─▒ Yasakland─▒!

19 Aral─▒kÔÇÖta Ne Olmu┼čtu?

24 G├╝nl├╝k Bebe─čini G├Âmerek ├ľld├╝rd├╝

Sosyalistler ve Sosyalist Hareketin Tarihinin Metodolojisi

Dirili┼č Vakitleri

 

D─░─×ER HABERLER

geri d├Ân   sayfa ba┼č─▒na d├Ân

 
 


Adil Medya, bas─▒n ahlak ilkelerine uymaya s├Âz vermi┼čtir.
─░zinsiz ve kaynak g├Âsterilmeden yay─▒nlanamaz.
┬ę 2010 - 2012 T├╝m Haklar─▒ Sakl─▒d─▒r. www.adilmedya.com

Adilmedya.com bir iN┼×A┬« hizmetidir

Bu Yaz─▒l─▒m Sabri ├ťNAL taraf─▒ndan geli┼čtirilmi┼čtir.

 

Hakk─▒m─▒zda | Yay─▒n ─░lkeleri | K├╝nye | ─░leti┼čim